Κανάτια που σπάνε για να τρομάξουν και να ξορκίσουν το κακό με τον κρότο τους. Σαΐτες και ρουκέτες που εκτοξεύονται κάνοντας τη νύχτα μέρα. Περιφορά επιταφίων με κλασική μουσική. Αναμμένες φωτιές για το κάψιμο του Ιούδα. Τα έθιμα του Πάσχα στην Ελλάδα παραμένουν ζωντανά μέσα στο χρόνο και σηματοδοτούν την κορύφωση της Άνοιξης και την ανανέωση της ζωής που νικά τον θάνατο.
Σε όποια γωνιά της πατρίδας μας και να ταξιδέψουμε, το Πάσχα, θα νιώσουμε αυτό το μοναδικό και ιδιαίτερο συναίσθημα συγκίνησης και δέους που μας κατακλύζει, αυτή την εσωτερική χαρά που μας παρακινεί να συμμετέχουμε και να γίνουμε κοινωνοί των εθίμων μας.
ΚΕΡΚΥΡΑ
«Τεχνητός σεισμός» και Μπότηδες
Η Κέρκυρα είναι η αρχόντισα και η πρωτεύουσα του Πάσχα, εποχή κατά την οποία το νησί βουλιάζει από επισκέπτες. Το Μεγάλο Σάββατο, στις έξι το πρωί στον Ναό της Παναγίας των Ξένων, πραγματοποιείται ο «τεχνητός σεισμός» που αποτελεί την αναπαράσταση του σεισμού που περιγράφεται στο Ευαγγέλιο ως άγγελμα της Ανάστασης. Το Σάββατο το πρωί γίνεται επίσης και η περιφορά του επιταφίου, από την εκκλησία του Αγίου Σπυρίδωνα αφού από το 1574, οι Βενετσιάνοι απαγόρευσαν στους ορθοδόξους την περιφορά το βράδυ της Μ. Παρασκευής. Οι φιλαρμονικές της πόλης συνοδεύουν τον επιτάφιο με κλασικά κομμάτια, όπως το Calde lacrime του Ιταλού Μικέλι ή το πένθιμο εμβατήριο από την Ηρωική του Μπετόβεν.
Όμως τα πιο διάσημα «κομμάτια» είναι οι σπασμένες στάμνες, το διάσημο έθιμο των Μπότηδων που ξεκινά όταν οι καμπάνες σημαίνουν την πρώτη Ανάσταση. Τεράστια κανάτια, σκέτα ή ζωγραφισμένα, γεμάτα με νερό εκτοξεύονται με δύναμη από τα στολισμένα μπαλκόνια των σπιτιών για να ξορκίσουν το κακό, με τη φιλαρμονική να παίζει πλέον εύθυμα εμβατήρια. Επίκεντρο του Εθίμου είναι το «Λιστόν» το κεντρικό σημείο της πόλης.
ΖΑΚΥΝΘΟΣ
Γκλόρια, Κομμάτι και Μάντζιες
Στη Ζάκυνθο, το Πάσχα γιορτάζεται με ιδιαίτερη κατάνυξη και οι κάτοικοι ζουν με όλη τους την ψυχή τα πασχαλινά έθιμα του νησιού. Από το Σάββατο του Λαζάρου, μπαίνουν ήδη στο πνεύμα των εορτών καθώς οι «νότσολοι» oι νεωκόροι των ναών μοιράζουν στα σπίτια το «βαγί» πλεγμένους δάφνινους σταυρούς για να μπουν στα εικονίσματα όλη τη διάρκεια των εορτών.
Την Μ. Παρασκευή παρακολουθούμε τη λιτανεία του Εσταυρωμένου στον Ι.Ν. Αγίου Νικολάου του Μώλου με τους ήχους της Φιλαρμονικής, ενώ παράλληλα γίνεται λιτανεία και της περίφημης εικόνας της «Mater Dolorosa», δηλαδή της Παναγίας του Πάθους. Και εδώ ο επιτάφιος βγαίνει τα ξημερώματα του Μ. Σαββάτου.
Στη συνέχεια όταν ο ιερέας σηκώνει τη «Γκλόρια», δηλαδή την πρώτη Ανάσταση, αρχίζει το «κομμάτι» στην πλατεία του Αγίου Μάρκου. Οι πιστοί αρχίζουν να χτυπούν έπιπλα και σκεύη και να σπάνε κανάτια, τις «βίκες», προκαλώντας έναν εκκωφαντικό κρότο που θυμίζει τον σεισμό που έγινε κατά την Ανάσταση του Ιησού.
Ακόμα ένα παμπάλαιο έθιμο που βλέπουμε τα ξημερώματα του Μ. Σαββάτου είναι οι «Μάντζιες», η αλλαγή ή κλοπή των επιγραφών των καταστημάτων που στο τέλος συγκεντρώνονται στην είσοδο του Δημαρχείου.
ΛΕΥΚΑΔΑ
Το «Κομμάτι»… «Και συντρίψεις αυτούς ως σκεύη κεραμέως»
Το σπάσιμο των πήλινων δοχείων και αγγείων, το Πάσχα, με στόχο να τρομάξουν και να διώξουν το κακό, δεν είναι συνήθεια μόνο στην Κέρκυρα και τη Ζάκυνθο, αλλά αγαπημένο έθιμο σε όλο το Ιόνιο. Το διάσημο έθιμο «Κομμάτι» αναβιώνει και στη Λευκάδα, λίγο πριν την Μεγάλη Ανάσταση τα μεσάνυχτα του Μεγάλου Σαββάτου. Το έθιμο έχει ριζώσει για τα καλά στο νησί από την εποχή της Ενετοκρατίας. Καθώς η Φιλαρμονική παιανίζει στην κεντρική αγορά το εύθυμο, ”Εωθινό εμβατήριο» άνθρωποι του Δήμου μοιράζουν στους παρευρισκομένους πήλινα δοχεία τα οποία θα σπάσουν με κρότο για να «νικήσουν» τη σιωπή της Μεγάλης Εβδομάδας. Και δεν αρκεί μόνο να τα σπάσουν, αλλά να τα κάνουν κομμάτια και θρύψαλα, επιβεβαιώνοντας με θριαμβευτικό τρόπο το αναστάσιμο χορικό: «Και συντρίψεις αυτούς ως σκεύη κεραμέως».
ΚΑΛΑΜΑΤΑ
Σαϊτοπόλεμος
Φωτό: Γιώργος Τσάφος
Τα περισσότερα από τα έθιμα του Πάσχα, όπως είδαμε, είναι αλληλένδετα μεταξύ τους από περιοχή σε περιοχή. ΄Ετσι και από τις σαΐτες της Πρέβεζας, περνάμε και στον περίφημο σαϊτοπόλεμο, ένα τοπικό έθιμο που αναβιώνει στην Καλαμάτα την Κυριακή του Πάσχα.
Το έθιμο αναπαριστά τον ηρωισμό και δοξάζει την εφευρετικότητα των Ελλήνων και κυρίως των ντόπιων της περιοχής κατά την ελληνική επανάσταση του 1821, όταν με σαΐτες παραγεμισμένες με εκρηκτικά πολέμησαν και αναχαίτισαν το ιππικό των Τούρκων.
Σήμερα τα «μπουλούκια», όπως ονομάζονται οι ομάδες των σαϊτολόγων, κατασκευάζουν σαΐτες από χάρτινους κυλίνδρους που τους γεμίζουν με μπαρούτι, τις ανάβουν και τις εκτοξεύουν, δημιουργώντας ένα μοναδικό σκηνικό που εντυπωσιάζει και ξεσηκώνει το πλήθος το οποίο συμμετέχει με χειροκροτήματα και ζητωκραυγές.
ΠΡΕΒΕΖΑ
Πήλινα και κροτίδες στο Σαϊτάν Παζάρ
Στην Πρέβεζα το έθιμο της πρώτης Ανάστασης αναβιώνει στο «Σαϊτάν Παζάρ», το γραφικό λιθόστρωτο δρομάκι που βρίσκεται στην καρδιά της πόλης. Μόλις η καμπάνα του Αγίου Χαραλάμπους σημάνει την πρώτη Ανάσταση, δεκάδες πήλινα αντικείμενα θα σπάσουν στον πλακόστρωτο πεζόδρομο για να ακουστούν σε όλο το ιστορικό κέντρο, στέλνοντας το μήνυμα της νίκης της ζωής ενάντια στον θάνατο, ενώ σαΐτες και κροτίδες εκτοξεύονται σε όλη την πόλη
Πρόκειται για έθιμο που μεταφέρεται από γενιά σε γενιά από την Τουρκοκρατία, όταν οι σκλαβωμένοι Πρεβεζιάνοι έφτιαχναν μόνοι τους κροτίδες προκειμένου να κρατήσουν μακριά τους Τούρκους τις άγιες μέρες του Πάσχα. Σήμερα το έθιμο συντηρούν οι καταστηματάρχες της πλατείας, για να στείλουν το χαρούμενο μήνυμα. Στην κατάληξη του εθίμου προσφέρεται σε όλους ως κέρασμα το παραδοσιακό νηστίσιμο γλυκό «σουτζούκι» (λουκούμι με καρύδι και μούστο).
ΚΑΡΠΑΘΟΣ
Το «θρόνιασμα» των εικόνων
Φωτό: Μιχάλης Παππάς
Την Τρίτη του Πάσχα, τη «Λαμπρή Τρίτη», στην Όλυμπο της Καρπάθου, ένα χωριό ζωντανό λαογραφικό μουσείο, γίνεται το «θρόνιασμα» των εικόνων, ένα έθιμο σημαντικό για τους ντόπιους και για τις οικογένειές τους. Προηγείται η περιφορά, πάνω σε λάβαρα, των εικόνων της εκκλησίας της Κοιμήσεως της Θεοτόκου, στα ξωκκλήσια γύρω από το χωριό μέχρι και στο νεκροταφείο. Μια εντυπωσιακή πομπή στην πλαγιά του χωριού που εντυπωσιάζει με τους συμμετέχοντες να φορούν παραδοσιακές φορεσιές. Όταν η θεαματική αυτή λιτανεία ολοκληρωθεί και οι εικόνες επιστρέψουν στην εκκλησία, οι πιστοί θα προσκυνήσουν και θα τις «θρονιάσουν» ξανά στη θέση τους.
Η κάθε εικόνα, ξεκινώντας από την Παναγία, βγαίνει σε πλειστηριασμό και ο πλειοδότης σε χρηματική δωρεά στην εκκλησία κερδίζει το προνόμιο να θρονιάσει, δηλαδή να βάλει ξανά την εικόνα στην αρχική της θέση. Ο θρονιαστής σηκώνει την εικόνα που αξιώθηκε να αναλάβει και τη βάζει, με τη βοήθεια των άλλων, στη θέση της στο τέμπλο.
Είναι μια ιδιαίτερη μέρα αυτή για την Όλυμπο και για τους κατοίκους της, καθώς θεωρούν την θρόνιαση μιας εικόνας σημαντική αφού αποτελεί ευλογία για την οικογένεια τους.
ΡΟΔΟΣ
Καλαφουνού
Πηγή: ertnews.gr
Οι αναμμένες φωτιές αποτελούν συχνά τη βάση για πολλά έθιμα σε θρησκευτικές γιορτές στη χώρα μας. Στη Ρόδο, τον ρόλο αυτό αναλαμβάνει η Καλαφουνού, το όνομα μιας μεγάλης φωτιάς που διατηρούν αναμμένη συνεχώς από το Μεγάλο Σάββατο, μέχρι την Κυριακή του Πάσχα που θα καεί ο Ιούδας. Οι ανύπαντροι άνδρες έχουν επιφορτιστεί με το καθήκον να συντηρούν τη φωτιά με κορμούς δέντρων ή «κουτσούρους». Για την επιτυχία του εθίμου μάλιστα, έχει συσταθεί και Προεδρείο, υπεύθυνο να παρακολουθεί αν τηρούνται οι κανόνες και οι διαδικασίες. Αν κάποιοι από τους συμμετέχοντες, βρεθούν να μην τηρούν σωστά τους κανόνες, το Προεδρείο τους «δικάζει» επιβάλλοντας χρηματικά πρόστιμα που συγκεντρώνονται για φιλανθρωπικούς σκοπούς. Αν κάποιος αρνηθεί να πληρώσει το πρόστιμο, τον πετούν με τα ρούχα σε μια γούρνα με νερό!
ΠΑΤΜΟΣ
Η Τελετή του Νιπτήρα
Πηγή: dogma.gr
Το Πάσχα στην Πάτμο, οι επισκέπτες από διάφορες χώρες, είναι πολύ πιθανό να ακούσουν το ευαγγέλιο να διαβάζεται στη γλώσσα τους. Αυτό συμβαίνει στη «Δεύτερη Ανάσταση» που πραγματοποιείται στο Μοναστήρι της Πάτμου, το απόγευμα της Κυριακής του Πάσχα καθώς το Ευαγγέλιο διαβάζεται στα ιταλικά, τα γαλλικά, τα ρώσικα, τα αγγλικά, τα γερμανικά, τα σέρβικα, αλλά και τα αρχαία ομηρικά ελληνικά.
Το κορυφαίο έθιμο όμως που χαρακτηρίζει το Πάσχα στο νησί, είναι η Αναπαράσταση του Μυστικού Δείπνου και η Τελετή του Νιπτήρα που πραγματοποιείται την Μ. Πέμπτη στην κεντρική πλατεία του νησιού. Κατά το έθιμο ο Ηγούμενος της Μονής του Αγίου Ιωάννη του Θεολόγου αναπαριστά τον Ιησού Χριστό και ραντίζει συμβολικά τα πόδια των μοναχών που αναπαριστούν τους μαθητές του και εν συνεχεία αρχίζει την πορεία προς τον τόπο της προσευχής, σαν τον Ιησού που κατευθύνθηκε στον κήπο της Γεθσημανής.
ΧΙΟΣ
Ρουκετοπόλεμος
Η αλληλουχία των πασχαλινών εθίμων που περιλαμβάνουν σαΐτες και κροτίδες συνεχίζεται με τον διάσημο ρουκετοπόλεμο στο χωριό Βροντάδος στη Χίο. Ένας ιδιότυπος «πόλεμος» μεταξύ δύο ενοριών που κρατάει από τα χρόνια της Τουρκοκρατίας. Ένα έθιμο παλιό, όσο και η ναυτική παράδοση του νησιού. Και αν κάποτε στην Κρήτη είχαμε του Βροντάκηδες και τους Φουρτουνάκηδες, εδώ έχουμε τους Παναγούσους και τους Αγιομαρκούσους, ενορίτες της Παναγίας της Ερειθιανής και του Αγίου Μάρκου, αντίστοιχα. Το βράδυ του Μεγάλου Σαββάτου, ο διάσημος οικισμός μεταμορφώνεται ουσιαστικά σε πεδίο μάχης. Οι χιλιάδες ρουκέτες που εκτοξεύονται από τις αντιμαχόμενες ομάδες κάνουν τη νύχτα μέρα και προσφέρουν ένα εντυπωσιακό θέαμα. Στόχο έχουν η μία παράταξη τον τρούλο και το έμβλημα του Αγίου Μάρκου, ενώ η δεύτερη το ρολόι της Παναγίας της Ερειθιανής. Το έθιμο είναι διάσημο σε όλο τον κόσμο με συχνές αναφορές σε διεθνή μέσα επικοινωνίας.